Η ΞΕΝΗΛΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΣΠΑΡΤΗ!

Ἡ λέξη «Ξενηλασία» κυρίως ὑποδηλώνει τὴν ἀπαγόρευση ἀφίξεων ἢ τὴν ἐκδίωξη ξένων ἀπὸ ἕνα τόπο. Τὴν δεύτερη αὐτὴ σημασία προσέλαβε ἰδιαίτερα στὴν Σπάρτη. Κατὰ τὸν Ξενοφῶντα, ἡ ἀπαγόρευση ἐγκαταστάσεως ξένων στὴ Λακεδαίμονα, ἢ Σπαρτιατῶν σὲ ξένη πόλη, ὑπαγορεύθηκε ἀπὸ τὴν ἀνάγκη νὰ διατηρήσει ἡ πόλη τὸν παλαιὸ αὐστηρὸ χαρακτῆρα της καὶ νὰ μὴν πέφτουν θύματα ραδιουργιῶν οἱ πολῖτες της. 

Ὁ Πλάτων στὸν Πρωταγόρα δίνει παιδαγωγικὴ ἑρμηνεία στὸν θεσμὸ τῆς Ξενηλασίας, ὅπως τὸν ἐφάρμοζαν στὴν ἐποχή του, ἢ μᾶλλον πρὶν ἀπὸ αὐτόν, οἱ Λακεδαιμόνιοι. Συγκεκριμένα, προωθῶντας τὴν ἀντίληψη ὅτι τὸ λακωνίζειν ἐστὶ φιλοσοφεῖν, διατείνεται ὅτι στὴν Σπάρτη καὶ στὴν Κρήτη ὑπῆρχε μιὰ ἔντονη μαθησιακὴ διάθεση, ὑπηρετούμενη ἀπὸ ἐντόπιους σοφιστές. Καὶ ἐπειδὴ οἱ Σπαρτιᾶτες δὲν θέλουν νὰ μαθαίνουν οἱ ξένοι αὐτὰ ποὺ τοὺς διδάσκουν οἱ σοφιστές, ἐκδιώκουν ἀπὸ τὴν πόλη τοὺς ξένους, ἀκόμη καὶ ἂν εἶναι φιλολάκωνες. Δὲν ἐπιτρέπουν ἐπίσης σὲ κανέναν δικό τους νέο νὰ βγεῖ σὲ ξένες πόλεις. Ὁ Ἀριστοτέλης, τέλος, κάνει μνημονεύει τὴν Ξενηλασία (Πολιτικὰ 1272 b 15), προσδιορίζοντας ὡς αἰτία της τὴν ἀπόσταση ποὺ χωρίζει τὴν Σπάρτη ἀπὸ ἄλλες πολιτεῖες (ξενηλασίας γὰρ τὸ πόρρω πεποίηκε). 

Αὐτὸς ὡστόσο ποὺ προσδιορίζει σαφέστερα τὸ πνεῦμα τῆς Ξενηλασίας, δίχως νὰ τὴν ἀναφέρει ὀνομαστικά, εἶναι ὁ Ἡρόδοτος. Γράφει συγκεκριμένα ὁ ἱστορικός [1, 65] ὅτι οἱ Σπαρτιᾶτες ἀρνοῦνταν νὰ ἔχουν τὴν ὁποιαδήποτε σχέση μὲ ξένους. Δὲν πρέπει παρ’ ὅλα αὐτὰ νὰ νομισθεῖ ὅτι ἡ Ξενηλασία ἴσχυε ἀνέκαθεν ὡς ἀρχὴ στὴν Σπάρτη. Ὁ Ἀριστοτέλης (Πολιτικὰ 1270 α 35) παρατηρεῖ μὲ ἕνα ἀόριστο "λέγουσι" ὅτι ἐπὶ τῶν παλαιοτέρων βασιλιάδων, πρὶν δηλαδὴ ἀπὸ τὸν Β’ Μεσσηνιακὸ Πόλεμο, παρείχετο ἡ εὐχέρεια σὲ ξένους νὰ γίνονται πολῖτες, ὥστε νὰ μὴν γίνεται ἡ πόλη ὀλιγάνθρωπη ἐξ αἰτίας τῶν μακροχρονίων πολέμων της, καὶ καθὼς λένε, ὑπῆρξε ἐποχὴ ποὺ οἱ πολῖτες της ἔφθασαν τὶς δέκα χιλιάδες. 

Συνεπῶς ἡ ξενηλασία ἐπαυξήθηκε καὶ ἔγινε αὐστηρὸς θεσμὸς σὲ νεότερες ἐποχές. Ἡ Λυκούργειος νομοθεσία μάλιστα ἐνίσχυσε τὶς ἀπομονωτικὲς τάσεις τῶν Σπαρτιατῶν μὲ τὸ νὰ ἀπαγορεύει τὴν ἐγκατάσταση – χωρὶς ἔγκριση τῶν ἀρχῶν – ξένων στὴν Σπάρτη. Ἡ πόλη ἦταν ἕνας ἀπέραντος στρατῶνας, ὅπου διδασκόταν ἡ στρατιωτικὴ τέχνη, τῆς ὁποίας τὴν τεχνικὴ δὲν ἔπρεπε νὰ μάθουν οἱ ξένοι. Ὅπως σήμερα κάθε χώρα διαφυλάσσει τὰ στρατιωτικὰ μυστικά της, ὅμοια καὶ οἱ Σπαρτιᾶτες διαφύλασσαν τὰ δικά τους μυστικά, στὰ ὁποῖα ὄφειλαν τὶς στρατιωτικὲς ἐπιτυχίες τους. Πέρα ἀπ’ αὐτό, μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου τὸ Σπαρτιατικὸ πολίτευμα γινόταν περισσότερο "σφιχτό", περισσότερο συντηρητικό, καὶ γι’ αὐτὸ ἡ παραμονὴ ξένων στὴν Σπάρτη ἐγκυμονοῦσε τὸν κίνδυνο τῆς ἀλλοιώσεως τῶν πολιτικῶν καὶ κοινωνικῶν ἠθῶν. Οἱ Σπαρτιᾶτες φοβόντουσαν μήπως μεταδοθεῖ καὶ στὴν πόλη τους ὁ ἐλευθέριος τρόπος ζωῆς τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων. 

Ἡ Ξενηλασία ἦταν στὴν δικαιοδοσία τῶν Ἐφόρων. Αὐτοὶ ἔδιναν τὴν ἄδεια ἐγκαταστάσεως σὲ ξένους. Ἂν ὅμως διαισθάνονταν ὅτι ὁ ξένος ἦταν ἐπικίνδυνος καὶ γενικὰ ἀνεπιθύμητος, οἱ Ἔφοροι διέτασσαν τὴν ἐντὸς ὁρισμένου χρόνου ἀπέλαση του. Σύμφωνα μὲ τὴν παράδοση, ἀπελάθηκε ὁ γνωστὸς γιὰ τοὺς τολμηρὰ ἀντιηρωικοὺς στίχους του ποιητὴς Ἀρχίλοχος, διότι σὲ ἕνα ποίημα τοῦ ἔγραψε πὼς πέταξε τὴν ἀσπίδα τὴν ὥρα τῆς μάχης γιὰ νὰ σωθεῖ καὶ ὅσο γιὰ τὴν ἀσπίδα, θὰ ἔβρισκε ἄλλη καλύτερη. Ὅσο καὶ ἂν οἱ στίχοι αὐτοὶ γράφτηκαν γιὰ ἀστεϊσμό, ἦσαν πάντως ἀπαράδεκτοι γιὰ τὸ ἡρωικὸ πνεῦμα ποὺ προσπαθοῦσε νὰ ἐμφυσήσει στοὺς νέους της ἡ Σπάρτη. 

Ἡ μισοξενία αὐτὴ τῶν Σπαρτιατῶν μετριαζόταν ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ παράδοση τῆς ξενίας (φιλοξενίας), διατηρήθηκε καὶ σ’ αὐτούς, ὅπως μαρτυρεῖ ἡ λατρεία τοῦ Ξενίου Διὸς καὶ τῆς Ἀθηνᾶς Ξενίας. Ἐξάλλου, πάμπολλοι ἐπιφανεῖς ξένοι κατὰ καιροὺς ὅπως οἱ Πεισιστρατίδες καὶ ὁ Ἀλκιβιάδης, φιλοξενήθηκαν στὴν Σπάρτη, ἐνῷ κορυφαῖοι ποιητὲς καὶ μουσικοὶ ἀπὸ διάφορες περιοχές, ὅπως ὁ Ἀλκμάν, ὁ Τέρπανδρος, ὁ Θαλήτας, ὁ Θέογνις, ἔζησαν ἐκεῖ ἢ πέρασαν ἀπὸ ἐκεῖ, καὶ ἀκόμη δὲν ἔλειψαν οἱ κατὰ καιροὺς πολιτογραφήσεις ἄλλων Ἑλλήνων, ὅπως συνέβη μὲ τὸν Τισαμενὸ καὶ τὸν Ἠγία ἀπὸ τὴν Ἠλεία. 

Ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο δομεῖται μετὰ τὸν ἕκτο αἰῶνα πρὸ Χριστοῦ ἡ Σπαρτιατικὴ Πολιτεία, δὲν εὐνοεῖ οὔτε τὴν παραμονὴ ξένου στὴν Σπάρτη, οὔτε τῶν Σπαρτιατῶν ἐκτὸς Σπάρτης. Γιὰ τὸν λόγο αὐτὸν τὴν ξενηλασία πρέπει νὰ τὴν βλέπουμε ὄχι ὡς κάτι μεμονωμένο, ἀλλὰ ὡς κάτι ποὺ ἐντάσσεται μέσα στὸ γενικότερο πλαίσιο τῶν ἀπαγορεύσεων ποὺ ἐπιβλήθηκαν μετὰ τὴν λήξη τοῦ Β’ Μεσσηνιακοῦ Πολέμου. Ἡ ἄλλοτε ἀνοικτὴ Σπαρτιατικὴ κοινωνία γίνεται μιὰ πολιτεία–σκαντζόχοιρος, συσπειρώνεται στὸν ἑαυτό της, ζεῖ μὲ τὸν ἑαυτό της καὶ γιὰ τὸν ἑαυτό της. 

ΧΡΥΣΗ ΑΥΓΗ 

https://xrisiavgi.com/2024/09/11/09/165463/